کتاب شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا منتشر شد
این کتاب نخستین دستاورد از یک پروژۀ کلان چندجلدی درباره وضعیت شیعهپژوهی در کشورهای غربی است که هر جلد به یک حوزه جغرافیایی اختصاص دارد.
معرفی کتاب شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا
این کتاب یک اثر پژوهشی جامع در حوزۀ مطالعات شیعه در غرب است که به طور خاص بر آکادمیای بریتانیا تمرکز دارد و تلاش میکند تصویری مستند، تحلیلی و نظاممند از وضعیت شیعهپژوهی در این فضا ارائه دهد. در ادامه، معرفی کامل و ساختارمند اثر را میبینید:
مشخصات کتابشناختی
عنوان: شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا
نویسندۀ اصلی: فاطمه طارمیراد
همکاران تألیف: ناهده انصارین، فاطمه باعثی، مریمالسادات موسوی
مشاور و ناظر علمی: حجتالاسلام و المسلمین حسن طارمیراد
نهاد تهیهکننده: مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی (IRIC)
ناشر: انتشارات نبأ، تهران
سال نشر: ۱۴۰۴
چاپ: اول
تعداد صفحات: ۳۱۸ صفحه
شابک: 978-600-264-241-7
شمارگان: ۵۰۰ نسخه
کتابنامه و نمایهها: دارد (نمایه اشخاص، مکانها، مراکز، کتابها)
هدف و جایگاه اثر
این کتاب نخستین دستاورد از یک پروژۀ کلان چندجلدی درباره وضعیت شیعهپژوهی در کشورهای غربی است که هر جلد به یک حوزه جغرافیایی اختصاص دارد. جلد حاضر به بریتانیا میپردازد.
هدف اصلی کتاب:
- ترسیمنقشه جامع جریانهای شیعهپژوهی در دانشگاههای بریتانیا
- شناساییپژوهشگران، مراکز علمی و آثار شاخص
- تحلیلروندهای موضوعی و تحولات تاریخی در مطالعات شیعی
- کشفخلأها، سوگیریها، بدفهمیها و نقاط قوت در این مطالعات
نویسندگان میکوشند نشان دهند شیعه در آکادمی غربی صرفاً یک موضوع تاریخی یا سیاسی نیست، بلکه بهعنوان یک منظومه فکری، فقهی، کلامی، آیینی و اجتماعی مطالعه شده است — هرچند با فراز و فرودها و جهتگیریهای خاص.
رویکرد و روش تحقیق
کتاب یک پژوهش توصیفی ـ تحلیلیِ کتابسنجانه است که:
- فقطآثار دانشگاهی (کتاب، مقاله علمی، رساله دکتری) را بررسی میکند
- تمرکز آن برشیعۀ دوازدهامامی است
- بازۀ زمانی اصلی: از دهه ۱۹۸۰ میلادی تا سال ۲۰۱۷
- آثار را بر اساسدستهبندی موضوعی دقیق تحلیل میکند، نه صرفاً فهرستوار
نویسندگان همچنین تلاش کردهاند از کلیگوییهای رایج پرهیز کنند و با دادههای واقعی نشان دهند که مثلاً انقلاب اسلامی ایران یا تحولات خاورمیانه چگونه بر جهتگیری تحقیقات اثر گذاشته است.
ساختار کتاب
فصل اول: کلیات
شامل مباحث نظری و زمینهای:
- تاریخچه شکلگیری شیعهپژوهی در غرب
- سیر آشنایی بریتانیا با تشیع (از سفرنامهها تا مطالعات آکادمیک)
- معرفی پروژه و اهداف آن
- پیشینه پژوهشهای مشابه
- روش تحقیق و معیارهای دستهبندی موضوعی
در این فصل توضیح داده میشود که چرا تا پیش از نیمه قرن بیستم، شیعه در مطالعات اسلامی حاشیهای بود و چگونه کنفرانس استراسبورگ (۱۹۶۸) و سپس انقلاب اسلامی ایران نقطه عطف شدند.
فصل دوم: معرفی و تحلیل آثار شیعهپژوهی
مهمترین و مفصلترین بخش کتاب است. آثار دانشگاهی بریتانیا در موضوعات زیر بررسی شدهاند:
- متون و منابع شیعی
- تاریخ تشیع(تحولات تاریخی، جوامع شیعی، تبارشناسی)
- تصوف و نسبت آن با تشیع
- سیاست و اندیشه سیاسی شیعه
- شخصیتشناسی(ائمه، علما، شخصیتهای تاریخی)
- فرهنگ و اجتماع
- شیعیان در غرب
- هویت، نهادها، شبکههای فراملی
- مشارکت اجتماعی ـ سیاسی
- فرهنگ دینی و مناسک(عاشورا، زیارت، آیینها)
- فلسفه
- فقه
- فقه کلاسیک
- فقه معاصر
- فقه سیاسی
- مرجعیت، جهاد، مسائل اختلافی
- کلام و اعتقادات
- تاریخ کلام
- غلو
- امامشناسی، غیبت و انتظار
- قرآن و حدیث در مطالعات شیعی
- هنر و فرهنگ مادی شیعه
در هر بخش، نویسندگان نشان میدهند کدام موضوعات پررنگتر بوده و کدام حوزهها کمتر دیده شدهاند.
فصل سوم: شیعهپژوهان و مراکز پژوهشی
در این فصل:
- پژوهشگران فعال در بریتانیا معرفی میشوند
- وابستگی دانشگاهی، حوزه تخصص و آثارشان بررسی میشود
- مراکز مهم دانشگاهی و پژوهشی فعال در مطالعات شیعی معرفی میگردند
این فصل عملاً یک نقشه انسانی و نهادی شیعهپژوهی در بریتانیا ارائه میدهد.
فصل چهارم: تأملات پایانی
جمعبندی تحلیلی از کل دادهها:
- روندهای موضوعی در طول زمان
- تأثیر تحولات سیاسی خاورمیانه
- تغییر نگاه از «شیعه بهمثابه فرقه سیاسی» به «شیعه بهمثابه سنت دینی چندلایه»
- خلأهای پژوهشی و پیشنهادهایی برای مطالعات آینده
فصل پنجم: فهرست تفصیلی آثار
یک کتابشناسی گسترده از آثار شیعهپژوهی در بریتانیا، به تفکیک موضوع:
- آثار تا سال ۲۰۱۷
- آثار پس از ۲۰۱۷
- تفکیک موضوعی دقیق (تاریخ، فقه، فلسفه، مناسک، کلام، قرآن و حدیث و …)
این بخش برای پژوهشگران یک منبع مرجع ارزشمند است.
اهمیت علمی کتاب
این اثر از چند جهت مهم است:
نخستین مطالعه منسجم فارسی درباره شیعهپژوهی در یک کشور غربی به صورت نظاممند
ترکیب کتابشناسی، تحلیل محتوا و جامعهشناسی علم
نشان دادن پیوند میان تحولات سیاسی جهان تشیع و جهتگیریهای آکادمیک غرب
کمک به فهم اینکه «دیگریِ دانشگاهی» چگونه شیعه را میبیند
۱. ماهیت و جایگاه علمی اثر
این کتاب در ردهٔ مطالعات درجه دوم (Meta-Research) قرار میگیرد؛ یعنی خودش دربارهٔ شیعه مستقیماً بحث کلامی یا فقهی نمیکند، بلکه بررسی میکند که دانشگاههای بریتانیا شیعه را چگونه مطالعه کردهاند.
از این جهت، کتاب در مرز میان سه حوزه قرار دارد:
- شیعهپژوهی
- جامعهشناسی معرفت و علم
- مطالعات شرقشناسی و اسلامپژوهی غربی
این ترکیب، به اثر هویتی فراتحلیلی و رصدگرانه میدهد که در زبان فارسی کمسابقه است.
۲. نوآوریهای اصلی کتاب
الف) عبور از کلیگویی
بسیاری از نوشتهها فقط میگویند «بعد از انقلاب اسلامی، شیعهپژوهی رشد کرد»؛ اما این کتاب با آمار آثار، نمودارهای موضوعی و ردیابی زمانی تلاش میکند این ادعا را مستند نشان دهد. این رویکرد دادهمحور نقطه قوت مهمی است.
ب) دستهبندی موضوعی دقیق
به جای اینکه صرفاً بگوید «درباره شیعه کار شده»، آثار را به حوزههایی مثل:
- فقه کلاسیک و معاصر
- امامشناسی
- مناسک (مثل عاشورا)
- شیعیان مهاجر در غرب
- هنر و فرهنگ مادی شیعه
تفکیک میکند. این کار نشان میدهد کدام لایههای تشیع برای غربیها جذابتر بوده و کدام بخشها مهجور ماندهاند. این سطح از تفکیک در آثار فارسی کمسابقه است.
ج) پیوند دادن پژوهش با تحولات سیاسی
کتاب نشان میدهد موجهای پژوهشی معمولاً پس از رویدادهای بزرگ شکل گرفتهاند:
- انقلاب اسلامی ایران
- تحولات عراق پس از صدام
- گسترش مهاجرت شیعیان به اروپا
این یعنی شیعه در آکادمی بریتانیا فقط یک موضوع الهیاتی نیست، بلکه سوژهای سیاسی–اجتماعی هم هست. این تحلیل، کتاب را از یک فهرستنامه ساده جدا میکند.
۳. یافتههای مهم کتاب (بر اساس تحلیل نویسندگان)
۱. غلبه نگاه سیاسی–اجتماعی در دهههای اخیر
هرچه به زمان حال نزدیکتر میشویم، تمرکز از مباحث کلاسیک کلامی و متنی به سمت:
- هویت شیعیان در غرب
- آیینهای عاشورا
- شبکههای فراملی شیعه
- مشارکت سیاسی شیعیان
حرکت میکند. یعنی شیعه از «متن» به «جامعه» منتقل شده است.
۲. کمتوجهی به نظام درونی فقه و اصول
اگرچه درباره «فقه سیاسی» و «ولایت فقیه» زیاد نوشته شده، اما درباره:
- روششناسی اجتهاد
- علم اصول
- تطور فقه امامیه
کارهای عمیق کمتری دیده میشود. این یعنی علاقه بیشتر به کارکرد سیاسی فقه است تا ساختار درونی آن.
۳. برجسته شدن امام حسین(ع) در برابر سایر ائمه
در حوزه مناسک و فرهنگ دینی، عاشورا و کربلا جایگاه ویژهای دارند، در حالی که زندگی و اندیشه دیگر ائمه کمتر به صورت مستقل بررسی شدهاند. این نشاندهنده جذابیت آیینی–نمایشی تشیع برای پژوهشگران غربی است.
۴. نقاط قوّت اثر
| حوزه | توضیح |
| جامعیت دادهها | گردآوری وسیع آثار دانشگاهی تا ۲۰۱۷ |
| روش منظم | معیار روشن برای انتخاب آثار (دانشگاهی، دوازدهامامی، بریتانیا) |
| دید تحلیلی | فقط فهرست نیست، روندها را تحلیل میکند |
| کاربرد پژوهشی | منبع عالی برای دانشجویان و محققان شیعهپژوهی |
| آشکارسازی خلأها | نشان میدهد کدام حوزههای تشیع هنوز در غرب ناشناختهاند |
5. ارزش کتاب برای مخاطبان مختلف
| مخاطب | فایده کتاب |
| دانشجوی شیعهشناسی | شناخت وضعیت مطالعات شیعه در غرب |
| پژوهشگر حوزه علمیه | فهم نگاه بیرونی به تشیع |
| استاد دانشگاه | یافتن خلأهای پژوهشی |
| فعال فرهنگی بینالمللی | درک تصویر شیعه در آکادمی غرب |
جمعبندی نهایی
این کتاب را میتوان چنین توصیف کرد:
نقشهبرداری علمی از ذهن دانشگاهی بریتانیا درباره تشیع
نه دفاعیه است، نه تخطئه صرف؛ بلکه تلاشی برای فهم اینکه «دیگری دانشگاهی» شیعه را چگونه میبیند، کجاها دقیق است و کجاها دچار تقلیل یا غفلت شده است.
در میان آثار فارسی، این کتاب یکی از مهمترین منابع مرجع در حوزه شیعهپژوهیِ غربشناسانه به شمار میآید.
۱️⃣ خلأهای پژوهشی که یک محقق شیعه میتواند روی آن کار کند
کتاب با بررسی صدها اثر دانشگاهی نشان میدهد بعضی بخشهای تشیع در آکادمی بریتانیا بیشازحد دیده شدهاند (مثل سیاست و عاشورا) و بعضی بخشها بهشدت کمکار ماندهاند. اینها بهترین فرصتهای پژوهشیاند.
خلأ اول: نظام درونی فقه شیعه
مطالعات غربی بیشتر به این موضوعات پرداختهاند:
- ولایت فقیه
- فقه سیاسی
- نقش علما در حکومت
اما کمتر سراغ اینها رفتهاند:
- تطور علم اصول فقه شیعه
- روششناسی اجتهاد
- تفاوت ساختاری فقه امامیه با فقه اهلسنت
- نظریههای فقهی درباره عرف، عقل و زمان
فرصت پژوهشی: تبیین «منطق درونی اجتهاد شیعی» به زبان دانشگاهی بینالمللی
خلأ دوم: الهیات فلسفی و عقلانی شیعه
کلام شیعه اغلب فقط در موضوعات جنجالی بررسی شده:
- غیبت
- مهدویت
- غلو
اما مباحث عمیق کمتر بررسی شدهاند:
- نظریه علم امام
- عدل الهی در سنت امامیه
- نسبت عقل و نقل در کلام شیعه
- تطور الهیات شیعی از شیخ مفید تا علامه طباطبایی
فرصت پژوهشی: بازسازی «نظام الهیاتی شیعه» بهصورت منسجم، نه پراکنده
خلأ سوم: سیره و اندیشه سایر ائمه غیر از امام حسین (ع)
تمرکز غربیها بیشتر روی:
- کربلا
- عاشورا
- آیینهای سوگواری
در حالی که اینها کمتر بررسی شدهاند:
- نقش علمی امام باقر و امام صادق در شکلگیری مکتب فقهی
- نظریه امامت در دوره امام رضا
- شبکه وکالت در عصر ائمه متأخر
فرصت پژوهشی: مطالعه تاریخی ـ نهادی «نهاد امامت» نه فقط بُعد تراژیک آن
خلأ چهارم: زیباییشناسی و هنر شیعی
برخی آثار جدید هست، اما هنوز کم است:
- هنر عاشورایی
- معماری زیارتی
- خوشنویسی و هنر مذهبی شیعه
فرصت پژوهشی: تحلیل هنر شیعی بهعنوان «تجسم الهیات» نه صرفاً فرهنگ عامه
۲️⃣ بررسی مطالعات عاشورا در آکادمی بریتانیا
این حوزه یکی از پررنگترین بخشهای شیعهپژوهی غربی است. اما نوع نگاه مهم است.
محورهای مورد توجه پژوهشگران بریتانیایی
۱. عاشورا بهعنوان آیین عمومی (Ritual Studies)
تمرکز بر:
- عزاداری
- سینهزنی و زنجیرزنی
- تعزیه
- راهپیماییهای محرم در اروپا
عاشورا بهمثابه «نمایش جمعی هویت» دیده میشود.
۲. عاشورا در مهاجرت
پژوهشها بررسی میکنند:
- شیعیان مهاجر چگونه محرم را در لندن، بیرمنگام و… برگزار میکنند
- نقش عاشورا در حفظ هویت نسل دوم
- تغییر شکل آیینها در فضای سکولار غرب
عاشورا = ابزار هویتسازی دیاسپورا
۳. عاشورا و سیاست
بعضی مطالعات به این میپردازند که:
- چگونه کربلا در گفتمان انقلابی ایران استفاده شد
- نقش نمادهای عاشورایی در بسیج سیاسی
- پیوند شهادت و مقاومت
عاشورا بهمثابه «نماد مقاومت سیاسی»
نتیجه مهم
در اغلب این آثار، عاشورا بیشتر یک پدیده اجتماعی، آیینی و سیاسی است تا یک رویداد الهیاتی و معرفتی.
کمتر بررسی شده:
- فلسفه الهیاتی شهادت در شیعه
- جایگاه امام حسین در نظریه امامت
- پیوند عاشورا با الهیات عدل الهی
۳️⃣ تصویر مرجعیت شیعه در پژوهشهای غربی
مرجعیت یکی از موضوعات مهم بعد از انقلاب ایران شده است. اما باز هم زاویه دید خاصی غالب است.
مرجعیت از نگاه دانشگاههای بریتانیا چگونه دیده میشود؟
۱. مرجعیت = نهاد قدرت دینی
تمرکز بر:
- ساختار شبکه مرجعیت
- رابطه مقلدان با مرجع
- منابع مالی (خمس)
- نقش سیاسی مراجع در ایران و عراق
مرجعیت بهعنوان «نهاد رهبری اجتماعی ـ سیاسی»
۲. مرجعیت بهمثابه شبکه فراملی
بررسی میشود که:
- چگونه مراجع با شیعیان اروپا ارتباط دارند
- نقش اینترنت و رسانهها در تقلید
- جهانی شدن مرجعیت
مرجعیت = یک شبکه جهانی اقتدار دینی
۳. مرجعیت و دولت
پژوهشها میپرسند:
- تفاوت مرجعیت نجف و قم
- نسبت مرجعیت با ولایت فقیه
- آیا مرجعیت ذاتاً سیاسی است یا نه
مرجعیت در چارچوب نظریههای «دین و قدرت» تحلیل میشود
آنچه کمتر دیده شده
مرجعیت بهعنوان یک نظریه معرفت دینی
مبانی اصولی تقلید
رابطه فقه، اخلاق و معنویت در مرجعیت
سلوک شخصی و معنوی مراجع
یعنی تمرکز روی کارکرد بیرونی مرجعیت است، نه هویت درونی علمی ـ معنوی آن.
جمعبندی سه محور
| حوزه | تمرکز غربیها | خلأ اصلی |
| عاشورا | آیین، هویت، سیاست | الهیات و فلسفه شهادت |
| مرجعیت | قدرت، شبکه، سیاست | مبانی معرفتی و معنوی |
| مطالعات کلی شیعه | جامعه و سیاست | نظام فقهی و کلامی درونی |
اگر بخواهم در یک جمله بگویم:
غرب بیشتر «شیعه زیسته و قابل مشاهده» را مطالعه کرده، نه «شیعه اندیشیده و درونی» را.
و دقیقاً همینجا بزرگترین میدان کار برای پژوهشگران شیعه باز است.
برای دریافت متن کتاب اینجا کلیک کنید
ثبت دیدگاه شما